Τρίτη, Μαΐου 06, 2008

Οι προεκτάσεις της πρόσφατης συμφωνίας για τον South Stream

Αντιδράσεις: 

Του Δρ. Κωνσταντίνου Φίλη

Στις 23 Ιουνίου του 2007 υπογράφηκε μια σημαντική συμφωνία μεταξύ της Gazprom και της Ιταλικής ENI (υπογραμμίζεται ότι και οι δυο εταιρείες είναι παραγωγοί και προμηθευτές), δυο εκ των παλαιοτέρων συνεργατών στον τομέα της ενέργειας.

Το μεμοράντουμ συνεργασίας περιλαμβάνει την κατασκευή του υποθαλάσσιου αγωγού South Stream, συνολικής έκτασης 900 χλμ (560 μίλια) στον θαλάσσιο χώρο της Μαύρης Θάλασσας. Ο αγωγός που θα ξεκινά απο το λιμάνι της Beregorava -το ίδιο σημείο απο το οποίο ξεκινά ο Blue Stream-καταλήγοντας στη Βουλγαρία, αναμένεται να ξεπεράσει σε βάθος τα 2χλμ. Θα χωρίζεται σε δυο διακλαδώσεις: η πρώτη -νοτιοδυτική- θα διασχίζει την ηπειρωτική Ελλάδα καταλήγοντας στη Νότιο Ιταλία, ενώ η δεύτερη -βορειοδυτική- θα διέρχεται απο τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Σλοβενία και μέσω Ουγγαρίας θα καταλήγει στην Κεντρική Ευρώπη.

Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, αναμφίβολα το συγκεκριμένο σχέδιο θα ενδυναμώσει τη γεωπολιτική θέση της χώρας μας, καθιστώντας την ένα σημαντικό κρίκο στην ενεργειακή αλυσίδα που συνδέει την Κασπία με τη Δύση. Επιπλέον, θα ενισχύσει σημαντικά την ασφάλεια μας -είναι εύλογο πως η όποια κρίση στην ευρύτερη περιοχή θα έχει παρενέργειες για τους καταναλωτές Ευρωπαίους, αποθαρρύνοντας πιθανούς εμπνευστές- και ασφαλώς θα συντελέσει στην περαιτέρω διασφάλιση της ενεργειακής μας επάρκειας. Δεν θα ήταν υπερβολή πλέον να ισχυριστούμε ότι σε περίπτωση υλοποίησης και των τριών projects (Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη, Τουρκο-Ελληνο-Ιταλικός αγωγός φυσικού αερίου και South Stream) η Ελλάδα θα συνδράμει, ως νότια οδός και κράτος διαμετακόμισης, σε σημαντικό βαθμό στον εφοδιασμό της Γηραιάς Ηπείρου με τους υδρογονάνθρακες της Κασπίας.

Γιατί όμως επιλέγει η Μόσχα να κατασκευάσει μια ακόμα γραμμή καλύπτοντας τη Noτιοανατολική Ευρώπη, από τη στιγμή που ήδη υπάρχει και λειτουργεί ο Blue Stream, ενώ παράλληλα θα μπορούσε με μικρότερο κόστος να δημιουργήσει μια επέκταση που θα καλύπτε τις συγκεκριμένες περιοχές;

Επιπροσθέτως, γιατί από τη στιγμή που οι συζητήσεις για τον Nabucco βρίσκονται σε εξέλιξη, η Gazprom μπαίνει δυνατά και, όπως διαφαίνεται, υποστηρίζει με σθένος τον South Stream; Οι λόγοι ειναι κυρίως γεωπολιτικοί παρά οικονομικοί μιας και το κόστος είναι τεράστιο, ενώ η επιτευξημότητα της νέας αυτής γραμμής κάθε άλλο παρά σίγουρη είναι-κρινόμενη πάντα με καθαρά οικονομικούς λογούς.


· Η Μόσχα στηρίζει τον South Stream διότι έτσι παρακάμπτονται η Τουρκία και σε κάποιο βαθμό και η Ουκρανία, δυο έως τώρα παραδοσιακοί εταίροι της χώρας όσον αφορά τη μεταφορά ενέργειας. Για τους Ρώσους ιθύνοντες είναι άκρως σημαντική η επιπλέον διαφοροποίηση των ενεργειακών δρόμων μιας και αυτο συντελεί στην επιπλέον ενεργειακή ασφάλεια. Όταν υπάρχουν περισσότεροι δρόμοι το προϊόν έχει πιο πολλές πιθανότητες να φθάσει απρόσκοπτα στον προορισμό του απαλλαγμένο απο τυχόν προβλήματα γεωπολιτικής φύσεως.

· Ο South Stream εντάσσεται στο γενικότερο σχεδιασμό της παράκαμψης χωρών που θεωρούνται απρόβλεπτες για τη Μόσχα, αλλά και της εξεύρεσης εναλλακτικών και όσο πιο σταθερών/σίγουρων λύσεων. Καταρχάς, οι Ουκρανία, Πολωνία και Λευκορωσία παρακάμπτονται με τον Βόρειο Ευρωπαϊκό αγωγό που διέρχεται απο τη Βαλτική θάλασσα και καταλήγει στη Γερμανία. Το πρόβλημα της παράκαμψης των εσθονικών χωρικών υδάτων, δεν κρίνεται ως ιδιαιτέρως σημαντικό εν συγκρίσει με τα προβλήματα της Μόσχας με Κίεβο, Βαρσοβία και Μινσκ.

· Η Τουρκία είναι ο μεγάλος χαμένος στη συγκεκριμένη περίπτωση, και αυτό ως απόρροια της πολιτικής αβεβαιότητας που επικρατεί στο εσωτερικό της. Ο δεύτερος, όμως, λόγος που κάνει τη Μόσχα να μην αισθάνεται άνετα είναι η υπερβολική συγκέντρωση δύναμης της Άγκυρας όσον αφορά τη μεταφορά ενέργειας. Πολύ απλά η Μόσχα δεν επιθυμεί, παρά τις πρόσφατα ενδυναμωμένες σχέσεις της με την Άγκυρα, η Τουρκία να αποκτήσει ρυθμιστικό ρόλο στη ροή ρωσικής ενέργειας μέσω των νότιων οδών. Ο Blue Stream καθως και τα Στενά δίνουν στην Τουρκία αρκετή ισχύ που μπορει να χρησιμοποιηθεί σε καταστάσεις και καιρούς κρίσεων.

· Με βάση οικονομικά κριτήρια ο South Stream ειναι ασύμφορος και είναι βέβαιο πως χρειάζεται πολιτική στήριξη για να υλοποιηθεί. Ναι μεν επεκτείνει το δίκτυο σε νέες αγορές -Ελλάδα και Βουλγαρία- αλλά όμως το μέγεθος των χωρών αυτών ειναι σχετικά μικρό ώστε να καταστήσει το σχέδιο οικονομικά βιώσιμο. Ουσιαστικά, το εν λόγω προτζεκτ έχει ως οδηγό του πρωτίστως, αν όχι αποκλειστικά, γεωπολιτικά κριτήρια. Η αποφυγή της Τουρκίας ειναι ο κεντρικός άξονας σχεδιασμού πίσω απο τον South Stream μιας και η τροφοδοσία των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης θα μπορούσε να γίνει το ίδιο αξιόπιστα και κυρίως πιο οικονομικά -με επέκταση του Blue Stream αλλά και με την κατασκευή του Nabucco. Το μονοπώλιο της Άγκυρας στην μεταφορά ενέργειας ειναι κάτι που, όπως φαίνεται, ανησυχεί -παρά τα περί του αντιθέτου θρυλούμενα- ιδιαίτερα τη Μόσχα.

· Οι ισχυροί ενεργειακοί δεσμοί Ρωσίας-Ιταλίας και οι παραδοσιακά στενή σχέση Ρωσίας-Ελλάδας καθώς και η απρόσμενη -δεδομένων των άριστων σχέσεων της με την Ουάσιγκτον- διαφαινόμενη πρόθεση της Σόφιας να ενδυναμώσει -κυρίως στον τομέα της ενέργειας- τις σχέσεις της με τη Μόσχα προσδιόρισαν σε μεγάλο βαθμό την επιλογή του Κρεμλίνου.

· Με την επικείμενη πραγματοποίηση του σχεδίου η Μόσχα επιτυγχάνει μια σημαντική και πολυεπίπεδη νίκη. Κατά πρώτον αποφεύγει την Τουρκία, κατά δεύτερον αποσυμφορίζει την μεταφορά φυσικού αερίου στην Ευρώπη και αποφεύγει την εξάρτηση –σε απόλυτα νούμερα- από την Ουκρανία και την Λευκορωσία. Εν συνεχεία, "βάζει πόδι" στις αγορές της Ελλάδος και της Βουλγαρίας, επεκτείνει την επιρροή της στα Βαλκάνια –δημιουργώντας σχέσεις ενεργειακής εξάρτησης με πολλά από τα κράτη της περιοχής- ενώ παράλληλα ενισχύει τη συνεργασία της με τον ιταλικό ενεργειακό γίγαντα ΕΝΙ. Αυτό όμως που κρίνεται πιο σημαντικό ειναι ότι ταυτόχρονα φαίνεται να κατοχρώνει τόσο την πολιτική όσο και την οικονομική στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που προκειμένου να αποφύγει την μελλοντική ενεργειακή της εξάρτηση (;) βλέπει με καλό μάτι την περαιτέρω ανάπτυξη του δικτύου που θα επιφέρει ενεργειακή διαφοροποίηση. Ως γνωστόν διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών και δρόμων προσφέρει επιπλέον ασφάλεια προς την αγορά, εξαλείφοντας διαταραχές σε σημεία παραγωγής και μεταφοράς.


· Ωστόσο, επισημαίνεται πως η κίνηση αυτή της Μόσχας δεν πρόκειται ούτε να απελευθερώσει την εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ηπείρου από τη ρωσική ενέργεια, ούτε πολύ περισσότερο να μειώσει τις τιμές του φυσικού αερίου. Απλώς με μια κίνηση η Ρωσία επιτυγχάνει να "κυκλώσει" ενεργειακά ακόμα περισσότερο την Ευρώπη, προσφέροντας, εντούτοις, εναλλακτικές οδούς που κρίνονται περισσότερο ασφαλείς (και προβλέψιμες) τόσο ως προς αυτήν όσο και ως προς την Ευρώπη. Το Κρεμλίνο, αξιοποιώντας όλα τα συγκριτικά του πλεονεκτήματα –συγκυριακά και μη- προασπίζεται τα γεωοικονομικά και γεωπολιτικά του συμφέροντα, καλύπτοντας τις επιθυμίες και τις προθέσεις της και εν τέλει την ατζέντα της, με τον μανδύα ενός πνεύματος συνεργασίας και περαιτέρω διασφάλισης της πολυπόθητης για όλους ενεργειακής ασφάλειας. Επί της ουσίας με αυτή τη συμφωνία, η Ρωσία κατοχυρώνει τα συμφέροντα της, ικανοποιεί τις αυξανόμενες ανάγκες πολλών εκ των πελατών της, κερδίζει ακόμη μεγαλύτερο μερίδιο της ευρωπαϊκής αγοράς, και όλα αυτά απομονώνοντας (σε σχετικό βαθμό) χώρες-transit προβληματικές προς αυτήν (π.χ. Ουκρανία, Λευκορωσία, Πολωνία), αλλά και περιορίζοντας σημαντικά τη δύναμη της επί του παρόντος απρόβλεπτης Τουρκίας.


* Ο Δρ.Κωνσταντίνος Φίλης είναι Επικεφαλής Κέντρου Ρωσίας&Ευρασίας (
http://www.cere.gr/), του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων, του Πάντειου Πανεπιστημίου


* Για την ολοκλήρωση του παρόντος κειμένου, καθοριστική υπήρξε η συμβολή του συνεργάτη μου στο ΚΕ.Ρ.Ε. κ. Ηλία Γιαννόπουλου

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου